Radno pravo

Radno pravo

Radno pravo

Radno pravo predstavlja granu pozitivnog prava koja obuhvata zakone i druge državne propise, akte međunarodnog prava i kolektivne ugovore kojima se regulišu radni odnosi.

Radno pravo predstavlja uređivanje prava, obaveza i odgovornosti iz radnog odnosa, odnosno po osnovu rada, a koji je regulasan zakonom u skladu sa ratifikovanim međunarodnim konvencijama.

Predmet radnog prava su radni odnosi, tj. odnosi koji se na radu i u vezi sa radom uspostavljaju između poslodavaca i zaposlenih. U pitanju su individualni i kolektivni radni odnosi. Individualni radni odnosi su oni koji se uspostavljaju između poslodavca i zaposlenog i tiču se uređivanja individualnih radnih prava, obaveza i odgovornosti. Na drugoj strani, kolektivni radni odnosi su odnosi koji se uspostavljaju između poslodavca, odnosno udruženja poslodavaca, na jednoj strani, i zaposlenih, odnosno sindikata na drugoj strani, a povodom uređivanja, ostvarivanja i zaštite kolektivnih radnih prava, obaveza i odgovornosti.

Radni odnos

Radni odnos je odnos po osnovu rada između zaposlenog i poslodavca koji se zasniva ugovorom o radu. Sadržinu radnog odnosa čine prava i obaveze njegovih subjekata. pravu jednog subjekta odgovara obaveza drugog.

Kolektivni ugovor

Kolektivni ugovori predstavljaju jedan od najvažnijih izvora prava i odnose se jedino na radno pravnu oblast. Oni predstavljaju specifičnu vrstu ugovora koja je isključivo namenjena regulisanju odnosa između zaposlenih i poslodavca. Ta specifičnost proističe iz činjenice da je kolektivni ugovor po nastanku i formi ugovor a po dejstvu i primeni normativni akt. Kolektivni ugovor je pismeni sporazum između profesionalno – strukovne organizacije zaposlenih (sindikata) sa jedne strane i poslodavca, grupe poslodavaca ili poslodavačke organizacije, sa druge strane, kojim se uređuje radnopravni režim odnosa između zaposlenih i poslodavaca, kao i prava, obaveze i odgovornosti samih stranaka kolektivnog ugovora (potpisnica ugovora). To mu daje karakter ugovora, jer takva vrsta dokumenta sadrži sve propisane elemente.

Kolektivnim ugovorom, u skladu sa zakonom i drugim propisom, uređuju se prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa, postupak izmena i dopuna kolektivnog ugovora, međusobni odnosi učesnika kolektivnog ugovora i druga pitanja od značaja za zaposlenog i poslodavca.

Kolektivni ugovor se zaključuje u pisanom obliku i to kao opšti, poseban i kod poslodavca. Kolektivni ugovor kod poslodavca obavezuje i zaposlene kod poslodavca koji nisu članovi sindikata- potpisnika kolektivnog ugovora.

Opšti kolektivni ugovor i poseban kolektivni ugovor za određenu granu, grupu, podgrupu ili delatnost zaključuju se za teritoriju Republike Srbije.

Poseban kolektivni ugovor zaključuje se za teritoriju jedinice teritorijalne autonomije ili lokalne samouprave.

Opšti i poseban kolektivni ugovor moraju biti u skladu sa zakonom.

Kolektivni ugovor se zaključuje na period od tri godine po čijem isteku on prestaje da važi, osim ako se učesnici kolektivnog ugovora drugačije ne sporazumeju i to najkasnije 30 dana pre isteka njegovog važenja.

Opšti i poseban kolektivni ugovor, kao i njihove izmene, odnosno dopune, registruju se kod ministarstva, a sadržinu i postupak registracije kolektivnih ugovora propisuje ministar. Nakon zaključenja, opšti i poseban kolektivni ugovor se objavljuju u “Službenom glasniku Republike Srbije”, dok se način objavljivanja drugih kolektivnih ugovora utvrđuje samim kolektivnim ugovorima.

Pravilnik o radu

Pravilnikom o radu, odnosno ugovorom o radu, u skladu sa Zakonom o radu, uređuju se prava, obaveze i odgovornosti iz radnog odnosa:

1) ako kod poslodavca nije osnovan sindikat ili nijedan sindikat ne ispunjava uslove reprezentativnosti ili nije zaključen sporazum o udruživanju u skladu sa ovim zakonom;
2) ako nijedan učesnik kolektivnog ugovora ne pokrene inicijativu za početak pregovora radi zaključivanja kolektivnog ugovora;
3) ako učesnici kolektivnog ugovora ne postignu saglasnost za zaključivanje kolektivnog ugovora u roku od 60 dana od dana započinjanja pregovora;
4) ako sindikat, u roku od 15 dana od dana dostavljanja poziva za početak pregovora za zaključivanje kolektivnog ugovora, ne prihvati inicijativu poslodavca.

Pravilnik o radu donosi nadležni organ kod poslodavca, utvrđen zakonom, odnosno osnivačkim ili drugim opštim aktom poslodavca, a kod poslodavca koji nema svojstvo pravnog lica donosi ovlašćeno lice u skladu sa zakonom.

Pravilnik o radu javnog preduzeća i društva kapitala čiji je osnivač Republika, AP ili jedinica lokalne samouprave i društva kapitala čiji je osnivač javno preduzeće, donosi se uz prethodnu saglasnost osnivača.

Pravilnik o radu prestaje da važi danom stupanja na snagu kolektivnog ugovora.

Ugovor o radu

Radni odnos, kao dobrovoljan i pravno regulisan odnos, po pravilu, zasniva se ugovorom o radu, koji zaključuju poslodavac i zaposleni. Ugovor o radu se smatra zaključenim kada ga potpišu obe ugovorne strane. Ugovor o radu  se zaključuje u najmanje tri primerka od kojih se jedan obavezno predaje zaposlenom, a dva zadržava poslodavac.

Pošto se radni odnos zasniva na neodređeno ili određeno vreme, i ugovor o radu se zaključuje na neodređeno ili određeno vreme. Drugim rečima, ugovorom o radu, između ostalog, utvrđuje se i vreme na koje se radni odnos zasniva. Ako njime to vreme nije utvrđeno, smatra se da je radni odnos zasnovan na neodređeno vreme, odnosno da je ugovor o radu zaključen na neodređeno vreme.

Ugovor o radu zaključuje se u pismenoj formi pre stupanja zaposlenog na rad. Iako je takav redosled stvari logičan, događa se da se ugovor ne zaključi, a da zaposleni počne sa radom. U takvim slučajevima, smatra se da je zaspoleni zasnovao radni odnos na neodređeno vreme danom stupanja na rad.

Ugovor o radu sadrži:

1) naziv i sedište poslodavca;
2) lično ime zaposlenog, mesto prebivališta, odnosno boravišta zaposlenog;
3) vrstu i stepen stručne spreme, odnosno obrazovanja zaposlenog, koji su uslov za obavljanje poslova za koje se zaključuje ugovor o radu;
4) naziv i opis poslova koje zaposleni treba da obavlja;
5) mesto rada;
6) vrstu radnog odnosa (na neodređeno ili određeno vreme);
7) trajanje ugovora o radu na određeno vreme i osnov za zasnivanje radnog odnosa na određeno vreme;
8) dan početka rada;
9) radno vreme (puno, nepuno ili skraćeno);
10) novčani iznos osnovne zarade na dan zaključenja ugovora o radu;
11) elemente za utvrđivanje osnovne zarade, radnog učinka, naknade zarade, uvećane zarade i druga primanja zaposlenog;
12) rokove za isplatu zarade i drugih primanja na koja zaposleni ima pravo;
13) trajanje dnevnog i nedeljnog radnog vremena.

Ugovor o radu ne mora da sadrži elemente iz  tač. 11-13 ako su oni utvrđeni zakonom, kolektivnim ugovorom, pravilnikom o radu ili drugim aktom poslodavca u skladu sa zakonom, u kom slučaju u ugovoru mora da se naznači akt kojim su ta prava utvrđena u momentu zaključenja ugovora o radu.

Na prava i obaveze koja nisu utvrđena ugovorom o radu primenjuju se odgovarajuće odredbe zakona i opšteg akta.

II VRSTE RADNIH ODNOSA

Radni odnos, po pravilu, zasniva se na vreme čije trajanje nije unapred određeno, tj. na neodređeno vreme. Međutim, trajno zaposlenje nije uvek moguće. Iz tih razloga, zakonom se dopušta mogućnost zasnivanja radno odnosa na određeno vreme, tj. na vreme čije trajanje je unapred određeno.

Radni odnos na neodređeno vreme

Radni odnos se najčešće zasniva na neodređeno vreme, tj na vreme čije trajanje nije unapred limitirano. Tako zasnovan radni odnos traje dok se ne steknu uslovi, utvrđeni zakonom, za njegov prestanak.

Odredbama našeg radnog zakonodavstva daje se apsolutna prednost radnom odnosu na neodređeno vreme. Trajnost i kontinuitet su zančajne odlike takvog radnog odnosa. Radni odnos na neodređeno vreme u interesu je i poslodavca i zaposlenog. Poslodavca, zbog toga što na duži rok može da računa na zaposlenog, njegova znanja i veštine, njegove sposobnosti i njegove ukupne potencijalne, a zaposlenog zbog toga što nije opterećen strahom od ostajanja bez posla. U tom kontekstu, može se istaći primer japanskih kompanija, u kojima je “izgrađena filozofija doživotnog zaposlenja i stalnost u službi”, kao kvalitet koji se posebno ceni i nagrađuje.

Radni odnos na određeno vreme

Iako se radni odnos, po pravilu, zasniva na neodređeno vreme, postoje razlozi zbog kojih se u pojedinim situacijama zasniva na određeno vreme, tj. na vreme čije trajanje je unapred određeno objektivnim razlozima koji su opravdani rokom ili izvršenjem određenog posla ili nastupanjem određenog događaja, za vreme trajanja tih potreba.

Poslodavac može zaključiti jedan ili više ugovora o radu na određeno vreme na osnovu kojih se radni odnos sa istim zaposlenim zasniva za period koji sa prekidima (period kraći od 30 dana ne smatra se prekidom) ili bez prekida ne može biti duži od 24 meseca.

Izuzetno, poslodavac može sa zaposlenim da zaključi ugovor o radu na određeno vreme koji sa prekidima ili bez prekida može biti duži od 24 meseca u sledećim slučajevima:

1) ako je to potrebno zbog zamene privremeno odsutnog zaposlenog, do njegovog povratka;
2) za rad na projektu čije je vreme unapred određeno, najduže do završetka projekta;
3) sa stranim državljaninom, na osnovu dozvole za rad u skladu sa zakonom, najduže do isteka roka na koji je izdata dozvola;
4) za rad na poslovima kod novoosnovanog poslodavca čiji upis u registar kod nadležnog organa u momentu zaključenja ugovora o radu nije stariji od jedne godine, na vreme čije ukupno trajanje nije duže od 36 meseci;
5) sa nezaposlenim kome do ispunjenja jednog od uslova za ostvarivanje prava na starosnu penziju nedostaje do pet godina, najduže do ispunjenja uslova, u skladu sa propisima o penzijskom i invalidskom osiguranju.

Poslodavac može sa istim zaposlenim da zaključi novi ugovor o radu na određeno vreme po isteku roka iz tač. 1-3 po istom, odnosno drugom pravnom osnovu. Ako je ugovor o radu na određeno vreme zaključen suprotno odredbama Zakona o radu ili ako zaposleni ostane da radi kod poslodavca najmanje pet radnih dana po isteku vremena za koje je ugovor zaključen, smatra se da je radni odnos zasnovan na neodređeno vreme.

Probni rad

Ugovorom o radu može da se ugovori probni rad za obavljanje jednog ili više povezanih, odnosno srodnih poslova utvrđenih ugovorom o radu.

Probni rad može da traje najduže šest meseci.

Pre isteka vremena za koji je ugovoren probni rad, poslodavac ili zaposleni može da otkaže ugovor o radu sa otkaznim rokom koji ne može biti kraći od pet radnih dana. Poslodavac je dužan da obrazloži otkaz ugovora o radu.

Zaposlenom koji za vreme probnog rada nije pokazao odgovarajuće radne i stručne sposobnosti prestaje radni odnos danom isteka roka određenog ugovorom o radu.

Radni odnos sa nepunim radnim vremenom

Radni odnos može da se zasnuje i za rad sa nepunim radnim vremenom, na neodređeno ili određeno vreme.

Zaposleni koji radi sa nepunim radnim vremenom ima pravo na zaradu, druga primanja i druga prava iz radnog odnosa srazmerno vremenu provedenom na radu, osim ako za pojedina prava zakonom, opštim aktom i ugovorom o radu nije drukčije određeno.

Poslodavac je dužan:

1) da zaposlenom koji radi sa nepunim radnim vremenom obezbedi iste uslove rada kao i zaposlenom sa punim radnim vremenom koji radi na istim ili sličnim poslovima;
2) da blagovremeno obavesti zaposlene o dostupnosti poslova sa punim i nepunim radnim vremenom, na način i u rokovima utvrđenim opštim aktom;
3) da razmotri zahtev zaposlenog sa nepunim radnim vremenom za prelazak na puno radno vreme, kao i zaposlenog sa punim radnim vremenom za prelazak na nepuno radno vreme.

 

Zaposleni koji radi sa nepunim radnim vremenom kod jednog poslodavca može za ostatak radnog vremena da zasnuje radni odnos kod drugog poslodavca i da na taj način ostvari puno radno vreme.

Radni odnos za obavljanje poslova van prostorija poslodavca

Poslodavac sa zaposlenim može zasnovati radni odnos za obavljanje poslova van svojih prostorija. Ovakav radni odnos obuhvata rad na daljinu i rad od kuće.

Ugovor o radu koji se zaključuje za obavljanje poslova van prostorija poslodavca, pored bitnih elemenata koje sadrži ugovor o radu, sadrži

1) trajanje radnog vremena prema normativima rada;
2) način vršenja nadzora nad radom i kvalitetom obavljanja poslova zaposlenog;
3) sredstva za rad za obavljanje poslova koje je poslodavac dužan da nabavi, instalira i održava;
4) korišćenje i upotrebu sredstava za rad zaposlenog i naknadu troškova za njihovu upotrebu;
5) naknadu drugih troškova rada i način njihovog utvrđivanja;
6) druga prava i obaveze.

Osnovna zarada zaposlenog ne može biti utvrđena u manjem iznosu od osnovne zarade zaposlenog koji radi na istim poslovima u prostorijama poslodavca.

Odredbe Zakona o radu o rasporedu radnog vremena, prekovremenom radu, preraspodeli radnog vremena, noćnom radu, odmorima i odsustvima primenjuju se i na ugovor o radu za rad van prostorija poslodavca ako drukčije nije određeno opštim aktom ili ugovorom o radu.

Količina i rokovi za izvršenje poslova koji se obavljaju po osnovu ugovora o radu za rad van prostorija poslodavca ne mogu se odrediti na način kojim se zaposlenom onemogućava da koristi prava na odmor u toku dnevnog rada, dnevni, nedeljni i godišnji odmor, u skladu sa zakonom i opštim aktom.

Poslodavac može da ugovori poslove van svojih prostorija koji nisu opasni ili štetni po zdravlje zaposlenog i drugih lica i ne ugrožavaju životnu sredinu

Pripravnici

Poslodavac može da zasnuje radni odnos sa licem koje prvi put zasniva radni odnos, u svojstvu pripravnika, za zanimanje za koje je to lice steklo određenu vrstu i stepen stručne spreme, ako je to kao uslov za rad na određenim poslovima utvrđeno zakonom ili pravilnikom.

Zasnivanje radnog odnosa sa licem u svojstvu pripravnika odnosi se i na lice koje je radilo kraće od vremena utvrđenog za pripravnički staž u stepenu stručne spreme koja je uslov za rad na tim poslovima.

Pripravnički staž traje najduže godinu dana, ako zakonom nije drukčije određeno.

Za vreme pripravničkog staža, pripravnik ima pravo na zaradu i sva druga prava iz radnog odnosa, u skladu sa zakonom, opštim aktom i ugovorom o radu.

III RAD VAN RADNOG ODNOSA UTVRĐEN ZAKONOM

Rad po osnovu ugovora o privremenim i povremenim poslovima

Poslodavac može za obavljanje poslova koji su po svojoj prirodi takvi da ne traju duže od 120 radnih dana u kalendarskoj godini da zaključi u pisanom obliku ugovor o obavljanju privremenih i povremenih poslova sa:

1) nezaposlenim licem;
2) zaposlenim koji radi nepuno radno vreme – do punog radnog vremena;
3) korisnikom starosne penzije.

Poslodavac može za obavljanje privremenih i povremenih poslova da zaključi ugovor sa licem koje je član omladinske ili studentske zadruge u skladu sa propisima o zadrugama.

Ugovor o delu

Poslodavac može sa određenim licem da zaključi u pisanom obliku ugovor o delu, radi obavljanja poslova koji su van delatnosti poslodavca, a koji imaju za predmet samostalnu izradu ili opravku određene stvari, samostalno izvršenje određenog fizičkog ili intelektualnog posla.

Ugovor o delu može da se zaključi i sa licem koje obavlja umetničku ili drugu delatnost u oblasti kulture u skladu sa zakonom. Ovaj ugovor mora da bude u saglasnosti sa posebnim kolektivnim ugovorom za lica koja samostalno obavljaju delatnost u oblasti umetnosti i kulture, ako je takav kolektivni ugovor zaključen.

Ugovor o stručnom osposobljavanju i usavršavanju

Ugovor o stručnom osposobljavanju može da se zaključi, radi obavljanja pripravničkog staža, odnosno polaganja stručnog ispita, kad je to zakonom, odnosno pravilnikom predviđeno kao poseban uslov za samostalan rad u struci.

Ugovor o stručnom usavršavanju može da se zaključi, radi stručnog usavršavanja i sticanja posebnih znanja i sposobnosti za rad u struci, odnosno obavljanja specijalizacije, za vreme utvrđeno programom usavršavanja, odnosno specijalizacije, u skladu sa posebnim propisom.

Poslodavac može licu na stručnom osposobljavanju ili usavršavanju da obezbedi novčanu naknadu i druga prava, u skladu sa zakonom, opštim aktom ili ugovorom o stručnom osposobljavanju i usavršavanju. Ova novčana naknada ne smatra se zaradom u smislu ovog zakona.

Ugovor o stručnom osposobljavanju i ugovor o stručnom usavršavanju se  zaključuju u pisanom obliku.

Dopunski rad

Zaposleni koji radi sa punim radnim vremenom kod poslodavca može da zaključi ugovor o dopunskom radu sa drugim poslodavcem, a najviše do jedne trećine punog radnog vremena.

Ugovorom o dopunskom radu utvrđuje se pravo na novčanu naknadu i druga prava i obaveze po osnovu rada.

Ugovor o dopunskom radu zaključuje se u pisanom obliku.

 

Comments are closed.